Punkty spustowe: przyczyny, leczenie

Czym są punkty spustowe?

Mięśniowo-powięziowe punkty spustowe (ang. trigger points) są to niewielkie obszary w mięśniach, często wyczuwalne dotykiem, jako zgrubienia, guzki lub struny, które charakteryzują się znaczną bolesnością. Pod wpływem ucisku tych punktów następuje uczucie silnego bólu, który może promieniować do innych obszarów ciała.

Punkty spustowe – objawy

Wiodącym objawem jest ból mięśniowo-powięziowy, który pacjenci określają, jako głęboki, palący, ćmiący czasem elektryczny i pulsujący. Zdarza się, że bólowi w mięśniu towarzyszy uczucie mrowienia skóry. Najczęściej ból jest rzutowany (udzielony, przeniesiony), czyli odczuwalny jest w innym miejscu niż znajduje się jego przyczyna. Podczas uciśnięcia punktu spustowego następuje znaczne wzmożenie bólu, który pacjenci określają, jako „wściekły”.  Charakter bólu przypomina w pewnym stopniu dolegliwości towarzyszące z tzw. zakwasom mięśni, będącymi rezultatem ciężkiego wysiłku.  Ból ten często wtedy promieniuje, „strzela” do innych obszarów ciała. Stąd pochodzi nazwa, gdyż tak jak pociągnięcie za spust broni palnej powoduje wystrzał, tak naciśnięcie punktu spustowego wyzwala ból, który promieniuje do innych części ciała. Często punkty spustowe umiejscawiają w mięśniach pośladka i mogą stamtąd promieniować do kończyny dolnej. Ból nasila się po wysiłku, szczególnie długotrwałym, wymagającym albo utrzymywania przez dłuższy czas takiej samej pozycji ciała lub wielokrotnego powtarzania tej samej czynności. Ból często zmniejsza się pod wpływem alkoholu, jednak po zaprzestaniu jego działania wraca z większą siłą. Szczególnie wzmaga się on po zakończeniu ciągu alkoholowego, wtedy, kiedy następuje również drżenie rąk, poty, uczucie bicia serca i niepokój. Silny orgazm całego ciała może na pewien czas spowodować zmniejszenie lub nawet całkowite ustąpienie bólu.

Punkty spustowe – przebieg schorzenia

Ból zaczyna się niewinnie, najczęściej od niewielkiego pobolewania, które początkowo może pojawiać się i znikać. Następnie ból staje się coraz częstszy, a w końcu stały. Siła bólu również z czasem wzrasta. Mięśniowo powięziowe punkty spustowe pojawiają się w nowych miejscach, przez co dolegliwości rozprzestrzeniają się na inne partie ciała. Do bólu dołącza się sztywność oraz osłabienie mięśni. Przebieg nieskutecznie leczonej choroby jest przewlekły, zdesperowani pacjenci uciekają się do różnych metod leczenia, nawet do wielokrotnych operacji neurochirurgicznych lub metod medycyny alternatywnej. Długotrwały ból odbiera radość życia, a chorzy mogą tracić nadzieję na poprawę. Punkty spustowe mogą prowadzić do powstania tak zwanej zbroi mięśniowej, która w dotyku przypomina sztywny pancerz, zlokalizowany najczęściej na plecach. Sztywność i ból mogą przyczyniać się do powstania przykurczów oraz do ograniczenia aktywności fizycznej.

Punkty spustowe – występowanie

Punkty spustowe mogą pojawiać się w każdym mięśniu. Istnieją mapy występowania punktów spustowych, jednak należy pamiętać, że każdy pacjent jest inny. Punkty te układają się wzdłuż pewnych linii, które są znane jako łańcuchy mięśniowo-powięziowe. Najczęstsze lokalizacje puntów spustowych to:

Dolny grzbiet

Punkty spustowe dolnego grzbietu mogą być bardzo dokuczliwe, najczęściej powodują silny ból podczas schylania się oraz ruchów skrętnych kręgosłupa. Mogą być duże, pacjenci mogą od czasu do czasu wyczuwać je jako łatwo wyczuwalne zgrubienia lub górki.

Pośladki

Najczęstsza lokalizacja punktów spustowych to tylno boczna część pośladka, czyli mięsień pośladkowy średni. Mogą też umiejscawiać się w mięśniu gruszkowatym.

Kark

Najczęściej u osób, które pracują długo przy biurku, trzymając głowę pochyloną do przodu. Mogą występować na obszarze całego karku, również w tylnej części głowy.

Bark

Punkty spustowe mogą powodować znaczną bolesność oraz ograniczenie ruchów w stawie barkowym. Często występują w tylnej jego części.

Górny grzbiet

Bardzo częste umiejscowienie. Szczególnie dokuczliwy jest ból pod łopatką, najczęściej lewą. Generalnie punkty spustowe górnej części pleców występują wokół łopatek, w szczególności w mięśniu czworobocznym, dźwigaczu łopatki oraz w górnych częściach mięśni najszerszych grzbietu. Uciążliwość bólu polega na tym, że trudno jest znaleźć pozycję ciała, w której on ustępuje. Występują o osób, które długo siedzą za biurkiem bez opierania górnej części pleców o fotel oraz bez opierania przedramion o podłokietniki.  Są też względnie częste u osób długotrwale pracujących rękoma w pozycji stojącej. Często współistnieją ze skoliozą (skrzywieniem kręgosłupa) lub z odstającą łopatką.

Głowa

Najczęściej punkty spustowe umiejscowione są na skroniach, ale mogą występować też w innych mięśniach głowy. Ból może promieniować do twarzy oraz zębów. Czasem imituje bóle zębów i może prowadzić do ich niepotrzebnego wyrwania przez dentystę. Punkty te mogą być źródłem napięciowych bólów głowy oraz migren.

Szyja

Punkty spustowe szyi zlokalizowane są najczęściej w mięśniu mostkowo-obojczykowo-sutkowym oraz w mięśniach zlokalizowanych z po bokach, oraz pod żuchwą.  Częstsze są u osób, których praca wymaga stałego skrętu głowy w jedną stronę jak to ma miejsce w przypadku lakierników samochodowych. W szyi przebiega wiele istotnych dla życia struktur takich jak duże naczynia krwionośne, tchawica oraz nerwy, dlatego terapia punktów spustowych w tej okolicy powinna być prowadzona wyłącznie przez osoby z dużym doświadczeniem i dokładną znajomością anatomii.

Pod pachą

Typowo punkty spustowe występują w mięśniu zębatym przednim. Znaczny ból występuje przy kichaniu lub głębokim oddechu. Częstsze są u osób z odstającą łopatką.

Inne lokalizacje

Możliwe jest bardzo wiele lokalizacji, wśród nich: pachwina, łydka, udo, mięśnie wzdłuż kręgosłupa, mięśnie czworoboczne lędźwi.

Mechanizm powstawania punktów spustowych

Mechanizm ten jest przedmiotem wielu teorii. Teorią, do której najbardziej się przychylam jest ta, iż punkt spustowy jest efektem skurczu mięśni dotyczący niewielkich włókien. W przypadku skurczu całych mięśni, na przykład podczas skurczu łydki powstaje naprężenie w ścięgnach (włókna przyczepiające mięśnie do kości), i wyzwala się przez to mechanizm rozkurczający mięsień. W przypadku, gdy skurcz dotyczy jedynie małych włókien, ścięgna nie są napinane, a przez to skurcz trwa przez długi czas. Długotrwały skurcz tych włókien prowadzi do ich niedokrwienia i niedotlenienia, a w efekcie do nagromadzenia się w punkcie spustowym metabolitów takich jak kwas mlekowy powodując piekący ból podobny do tzw. zakwasów, które pojawiają się po intensywnym wysiłku. Z biegiem czasu dochodzi do wzmożonej wrażliwości danej części mięśnia, który staje się znacznie bardziej wrażliwy na ucisk oraz jeszcze łatwiej ulega skurczowi. Powstaje samo napędzająca się kaskada działająca w mechanizmie tzw. błędnego koła. Z biegiem czasu pierwotny punkt spustowy może powodować powstanie wokół siebie coraz więcej punktów, zwanych punktami satelitarnymi.

Czynniki przyczyniające się do powstania punktów spustowych

Przeciążenie mięśni

  • Wady postawy
  • Długotrwałe utrzymywanie tej samej, nieergonomicznej pozycji lub wielokrotne powtarzanie tej samej czynności
  • Dysproporcja siły mięśniowej prowadząca do nieprawidłowej biomechaniki. Na przykład u osób, które ćwiczą jedynie mięśnie widoczne z przodu ciała całkowicie zaniedbując jego tył.
  • Inne zespoły bólowe przebiegające z długotrwałym napięciem mięśni oraz zaburzeniami w poruszaniu się. Przykładem jest pojawianie się punktów spustowych w przewlekłej rwie kulszowej.

Wzmożone ogólne napięcie mięśniowe

  • Wrodzona, czasem dziedziczna wzmożona pobudliwość i siła mięśni, która występuje u osób z natury silnych, energicznych, lubiących wysiłek, sport oraz pracę fizyczną. Najczęściej są to osoby, które odbierane są przez otoczenie jako panujące nad swoimi emocjami, przyjazne, o dobrym usposobieniu.
  • Długotrwały stres emocjonalny
  • Brak lub niewystarczająca aktywność fizyczna
  • Brak lub zbyt mała częstość rozładowywania napięcia seksualnego

Uszkodzenie mięśni

  • Statyny, czyli leki stosowane do obniżenia poziomu cholesterolu. Często stosowane statyny to Atorwastatyna oraz Simwastatyna. Leki te mogą uszkadzać mięśnie poprzez obniżanie poziomu koenzymu Q10 oraz zaburzanie metabolizmu cholesterolu.
  • Tłuszcze trans, czyli tłuszcze otrzymane syntetycznie w procesie utwardzania tłuszczów roślinnych. Przykładem produktów z dużą zawartością tłuszczów trans są margaryna i masło roślinne. Tłuszcze trans wbudowują się w błonę komórkową mięśni, co zaburza ich prawidłowe funkcjonowanie

Punkty spustowe – diagnoza

Rozpoznanie punktów spustowych wymaga dużego doświadczenia. Ból jest często rzutowany, czyli pacjenci zgłaszają ból w innym miejscu, niż jest zlokalizowane jego źródło, co może utrudniać diagnozę. Zdarza się, że pacjenci latami przechodzą wiele rodzajów terapii, zanim ktoś postawi prawidłową diagnozę i wdroży prawidłowe leczenie punktów spustowych. W badaniu ważny jest wywiad, ale najbardziej istotne jest badanie dotykiem przez kogoś, kto wie jak znaleźć punkty spustowe. W niektórych przypadkach lekarz może też zlecić pewne badania dodatkowe.

Terapia punktów spustowych

Terapia punktów spustowych wymaga dużego doświadczenia ze strony specjalisty oraz wytrwałości ze strony pacjenta.

Masaż punktów spustowych

Aby skutecznie wyleczyć punkty spustowe należy je wyłączyć – czyli sprawić, aby mięśnie je tworzące przestały się kurczyć. Jedną z metod leczniczych jest głęboki masaż punktów spustowych, jednak, aby przyniósł on skutek musi być bardzo intensywny, co wymaga użycia znacznej siły. Z tego powodu skuteczny masaż może okazać się bardzo bolesny i część pacjentów nie jest wstanie go wytrzymać. Jeżeli punkty spustowe zlokalizowane są głęboko, na przykład w okolicy tylno-bocznej pośladka, nawet masażysta, który wie jak masować punkty spustowe, mimo użycia znacznej siły i prawidłowej techniki może nie być w stanie do nich dotrzeć. Również kiedy rozwinie się uogólniona sztywność i zbroja mięśniowa, sama fizjoterapia nie wystarcza.

Zastrzyki do punktów spustowych

Jeśli masaż nie działa lub pacjent pragnie leczenia mniej bolesnego, bardziej komfortowego oraz przynoszącego szybsze i pewniejsze rezultaty, wykonuje się nastrzyknięcie środkiem znieczulającym. Zastrzyki do punktów spustowych to bardzo skuteczna metoda terapii. Towarzyszący zastrzykom ból jest bardzo krótki, dlatego że do bolesnego punktu podawany jest środek uśmierzający ból. Dodatkowo, podany płyn powoduje wypłukanie z mięśnia nagromadzonego w nim kwasu mlekowego oraz innych metabolitów. Jest to metoda skuteczniejsza, mniej bolesna oraz przynosząca szybszą ulgę niż tzw. suche igłowanie (dry needling), która polega na nakłuciu samą igła, bez środka znieczulającego. Doświadczony lekarz najczęściej jest w stanie wyczuć punkty spustowe dotykiem oraz nakierować na nie igłę co prowadzi do ich wyłączenia i ulgi w bólu. Masażyści i terapeuci kierują do mnie pacjentów, u których nie są w stanie wyłączyć wszystkich punktów. Po przeprowadzeniu zabiegu pacjent wraca do terapeuty w celu kontynuacji leczenia, które staje się wtedy znacznie bardziej skuteczne i komfortowe. Po zabiegu nastrzyknięcia punktów spustowych pacjenci często czują znaczną ulgę oraz kojące rozluźnienie. Jest to zabieg ambulatoryjny, po którym pacjent udaje się do domu. W dniu zastrzyku nie powinno się prowadzić samochodu.

Zapobieganie nawrotom

Po pierwsze,  w miarę możliwości należy wyeliminować przyczyny, które wywołały powstanie punktów spustowych. Po drugie, ważne jest, aby organizm poruszał się w optymalnej dla siebie biomechanice. Do osiągnięcia tego celu prowadzi wzmacnianie oraz rozciąganie mięśni. Nie należy jednak tego robić w sposób intensywny, dopóki odczuwany jest znaczący ból. Rozciąganie i ćwiczenie bolących mięśni może doprowadzić do nasilenia bólu.